Premium

’De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’ brengt 75 jaar vrijheid in kaart

’De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’ brengt 75 jaar vrijheid in kaart
Twee pagina’s uit de ’Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’.
© Illustraties Noordhoff Atlasproducties

In ’De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’ gaat een groot deel van de pagina’s met kaarten, grafieken, foto’s en tekst helemaal niet over wat zich van 1939 tot 1945 afspeelde. De atlas neemt flink de ruimte om de aanloop tot deze ramp van wereldformaat te schetsen.

Want dat was het: 65 tot 75 miljoen doden, miljoenen gewonden en ontheemden, onmetelijke materiële schade en onvoorstelbaar menselijk leed. Veel aandacht dus voor het interbellum, de tijd tussen twee oorlogen in waarin niemand een herhaling wenste van de wereldbrand maar die toch kwam. Nog meer pagina’s dan daarvoor, zijn nodig om te tonen hoezeer de Tweede Wereldoorlog politieke en maatschappelijke gebeurtenissen erna bepaalde, tot in onze tijd, 75 jaar na de bevrijding, aan toe.

Gerdi Verbeet, voorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 mei dat aan de totstandkoming van deze Bosatlas meewerkte, schrijft in het voorwoord dat bij haar ouders altijd twee boeken op tafel lagen: de Dikke Van Dale en de Bosatlas.

Het woordenboek ontleent zijn bestaansrecht niet meer aan het feit, dat het in elke huiskamer aanwezig moet zijn. De laatste - nog dikkere - druk stamt alweer van vijf jaar geleden en verruilt zelfs in studeerkamers gaandeweg zijn plek voor de digitale variant. Atlasmaker Noordhoff houdt zijn specialisme levend, door naast de educatieve aardrijkskundige atlassen thema-atlassen uit te brengen. Zo verschenen de afgelopen jaren Bosatlassen van de veiligheid, van de Wadden, van de duurzaamheid en van het Nederlandse voetbal.

’De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’ brengt 75 jaar vrijheid in kaart
Zo richtten de Duitsers de verdediging van bezet Nederland in.

De nieuwste thema-Bosatlas brengt 75 jaar vrijheid en strijd tegen onvrijheid in kaart. Letterlijk, met bijvoorbeeld kaarten van de laatste Europese veldslag van de Tweede Wereldoorlog, die op Texel plaatsvond tussen Duitsers en de tegen hen in opstand gekomen Georgiërs. En van de gevechtshandelingen in Nederlands-Indië.

Doodstraf

Grafieken, diagrammen, foto’s en teksten bepalen evenzeer de inhoud van deze atlas. Over politieke gezindheid, verzetsdaden, waar de Duitsers klokken en fietsen innamen. Met welke restricties de Joden te maken kregen op welke momenten. Waar zij woonden - natuurlijk wel geïllustreerd met een kaart - en hoeveel procent van hen de oorlog niet overleefde. Kaarten van hoe de verdediging van ons land was georganiseerd, hoe de Duitsers opmarcheerden, waar na de bevrijding de collaborateurs werden opgesloten en tegen wie van hen waar in welk jaar de doodstraf werd uitgevoerd.

De aanval op Pearl Harbor in 1941, waardoor de Amerikanen bij de oorlog betrokken werden die toen echt een wereldoorlog werd, is in de atlas opgenomen, evenals alle bases van bommenwerpers en jachtvliegtuigen van beide zijden tijdens de Slag om Engeland in 1940. In 1942 is Europa onder heerschappij van het Derde Rijk gebracht, het is het hoogtepunt van Hitlers macht.

’De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’ brengt 75 jaar vrijheid in kaart
’De nachtwacht’ op transport vanuit het Rijksmuseum. Eerst naar kasteel Radboud in Medemblik, daarna naar de kunstbunker in de duinen bij Castricum en uiteindelijk naar de Sint-Pietersberg bij Maastricht.

Zijn regime wordt gesteund door brede lagen van de Duitse bevolking, maar gevreesd door zijn bondgenoten en gehaat door zijn tegenstanders. De Bosatlas noemt als kenmerkend voor de Duitse visie het uitoefenen van terreur, vooral in Polen en Rusland waar de bevolking als minderwaardig wordt beschouwd. In het kielzog van de oprukkende legers worden de Joden systematisch vermoord door speciale troepen. De terreur is hier naar verhouding nog heviger dan in de bezette landen in Noord- en West-Europa.

Verdronken polders

Een bijzondere kaart is die van Frits Bakker Schut, directeur van de Rijksdienst voor het Nationale Plan. Hij werkt uit hoe de landsgrens komt te lopen, als Nederland er na de bevrijding een stuk van Duitsland bijkrijgt. Vanuit de gedachte dat voor Duitse beloften en Duits geld Nederland niets koopt, zou het volk ’voor onze verdronken polders, vernielde havens, spoorwegen en steden Duitsch grondgebied zonder Duitschers’ verlangen. Bakker Schut tekent de nieuwe Nederlandse grens zo’n beetje langs de Weser en laat de Duitsers het Ruhrgebied houden. Dat valt dan nog mee, in allerlei plannen wordt dat rücksichtlos bij Nederland gevoegd.

De politieke werkelijkheid is anders. De annexatiedrift van sommige Nederlandse plannenmakers - landbouwingenieur Vedder maakt zelfs van Hamburg een Nederlandse stad - smoort in het geallieerde streven naar Europese samenwerking. Uiteindelijk krijgt Nederland er na de oorlog 69 km2 Duitsland bij, met 10.000 inwoners. De meeste grenswijzigingen worden in 1963 alweer teruggedraaid.

De vooroorlogse wereldkaarten, die uit de oorlogsjaren en die van onze tijd laten zien wat er veranderde en hoe de oorlog na 1945 doorwerkt in de wereldpolitiek: oprichting Verenigde Naties, dekolonisatieoorlogen, Koude Oorlog en vredesmissies. Net voor men aan het omvangrijke register toekomt, sluit de atlas af met een overzicht van vrijheid en onvrijheid in de wereld van nu. Zo demonstrerend hoe bijzonder 75 jaar leven in vrijheid in Nederland is.

Dankzij een gezamenlijke inspanning van het Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg, de Nationale Postcode Loterij en Noordhoff krijgen de 1500 scholen voor voortgezet onderwijs in ons land en op de Cariben zo’n tienduizend exemplaren van de ’Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog’. Het verspreidingsmoment is vanwege de corona-uitbraak nog niet bekend.