Premium

Leidse student ALish Erkin is de stem van het verzet tegen onderdrukking van de Oeigoeren

Leidse student ALish Erkin is de stem van het verzet tegen onderdrukking van de Oeigoeren
De Oeigoerse student Alerk Ablikim: ,,Ik kan niet over vijftig jaar het gevoel hebben dat ik niks gedaan heb”.
© Taco van der Eb

Het ene volk dat het andere onderdrukt. Het is van alle plekken en van alle tijden. Job van Aken maakt een documentaire over de penibele situatie van Oeigoeren in China. Hoofdrolspeler en student in Leiden ALish Erkin vertelt over zijn in de schootgeworpen rol van vrijheidstrijder.

Zijn naam is een samentrekking van de Oeigoerse uitspraak ’Alish Erkin’: ’Pak de vrijheid’. Alerk Ablikim gaat steeds verder de kant op van de hem opgelegde naam. De 20-jarige Leidse student speelt een grote rol in de vrijheidsstrijd van ’zijn’ volk - de Oeigoeren die in het Westen van China stelselmatig onderdrukt worden - door zich op manifestaties in het openbaar uit te spreken.

Dat is niet zonder gevaar, maar: „Mijn familieleden leven niet in vrijheid en ik wel. Ik kan niet over vijftig jaar het gevoel hebben dat ik niks gedaan heb”, zegt hij.

Vanaf het moment dat hij zich uitsprak, wist hij dat er geen weg terug meer was en zijn leven één kant op werd gestuurd. Vrijheidsstrijder is op dit moment misschien een groot woord, maar het is niet een ’baan’ waar je zo maar even ontslag van neemt als het je niet meer zint. De toekomst van Alerk Ablikim is bepaald. „Ik neem een steeds prominentere rol in. Dat realiseer ik me. Het schept verwachtingen en verplichtingen. Ik zou best later in een hutje in het bos willen wonen met wat dieren, maar dat kan niet.”

Alerk komt uit de miljoenenstad Urumqi (Oeroemtsji) in Oost Turkestan. Zijn ouders scheidden toen hij drie was. Zijn vader - voornaam Ablikim, de zoon krijgt als tweede naam die van zijn vader - is een bekende kinderboekenschrijver en (tekst)dichter, zijn moeder endocrinoloog. „We zijn gevlucht toen ik acht was, omdat het voor mijn moeder heel moeilijk was. Mijn moeder heeft nog gevraagd of mijn vader meewilde, maar hij heeft veel liefde voor het land en de taal en nam een bepaalde positie in. Toen, in 2007, had niemand ooit gedacht dat de situatie zo erg zou worden. En nu zit hij vast en heb ik hem al heel lang niet gesproken.”

AZC

In Nederland kwam hij met zijn moeder als politieke vluchteling in een asielzoekerscentrum terecht. Via Huizen kwamen ze uiteindelijk in Hilversum aan. Zijn moeder kreeg uit een nieuwe relatie nog een dochter, in Oost Turkestan wonen nog drie halfzusjes. Op het Goois Lyceum wees niets er nog op dat Alerk zich met de strijd in zijn vaderland wilde gaan bemoeien.

„Elke vluchteling zit vast in twee werelden. Op de middelbare school probeerde ik zo goed mogelijk te presteren tussen mijn Nederlandse vrienden. Thuis golden er heel andere normen. In de puberteit ging ik me daar heel erg tegen afzetten. Er zitten veel conservatieve religieuze mensen in de Oeigoerse gemeenschap in Nederland in tegenstelling tot mijn thuisland. Dat heeft twee oorzaken. Religie is door China gebruikt om mensen daar te onderdrukken, dus dat is een grote motivatie om religieuzer te worden. Ten tweede: conservatieven zijn beter in staat om een hiërarchie te kweken. Maar het is een misverstand dat Oeigoeren allemaal moslim zijn en daarom onderdrukt worden. Er zijn ook christenen en boeddhisten en seculiere. China gebruikt de religie om te onderdrukken, maar Oost Turkestan was gewoon een seculiere republiek.”

Multicultureel gebied

,,Het is ook een ander land dan ons omringende. Kazachstan is van de Kazachen, Kirgizië van de Kirgiziërs, maar Oost Turkestan is niet Oeigoeristan. Het is een multicultureel gebied. We hebben Tadzjieken, Kazachen, Kirgiziërs, Oezbeken en andere etnische Chinese groepen die native zijn van het gebied. Daar leefden we allemaal mee samen. Maar sinds communistische tijdperk zitten ook Kazachen vast. Daarom is het moeilijk om te zeggen waarom we onderdrukt worden. Omdat we Oeigoers zijn? Nee. Moslim? Nee. Het komt door culturele verschillen en door het gebied. Veertig procent van de Chinese grondstoffen komen uit Oost Turkestan, en slechts twee procent van de bevolking. En het is een bufferstaat tussen China en Rusland.”

Na zijn de puberteit ging Alerk zich steeds meer interesseren voor zijn vaderland en maakte hij de keuze zijn stem te laten horen. Met alle gevolgen van dien. De lange arm van China hoort en ziet immers alles. „Ik word bedreigd, krijg mails waarin staat dat ik moet oppassen op wat ik zeg, omdat het effect heeft op mijn naasten. Ik loop gevaar, maar de effecten op mij zijn minuscuul vergeleken met wat er met de mensen daar gebeurt. Het is angstaanjagend. Ik probeer zo veel mogelijk de lange arm van China niet naar me toe te laten komen. Daar neem ik bepaalde maatregelen voor. Zo deel ik bepaalde dingen niet met andere Oeigoeren.”

Spioneren

Sommigen worden immers gedwongen om te spioneren. „Ze worden bedreigd. Als ze het niet doen, wordt hun familie vermoord. Ook mensen die goed bedoelend zijn, kunnen boodschappen van jou doorspelen. Dat creëert een cultuur van paranoia. Het komt wel eens voor dat Oeigoeren vrijgelaten worden. Dat is een tactiek van China. Zo gauw familieleden hier zich uitspreken, dan lopen ze weer gevaar.”

Het zou een goede reden kunnen zijn om zich stil te houden. Alerk kiest er niet voor. „De afweging om me politiek uit te spreken was heel moeilijk. Ik wilde niet verantwoordelijk zijn voor de verdwijning van mijn vader door het maken van de verkeerde keuze. Maar erger kan het niet worden voor hem. Op een gegeven moment kon ik niet anders. De Chinese staat gebruikt het uitblijven van een stem om zijn gedrag te rechtvaardigen. De Oeigoerse stem wordt nu steeds meer gehoord. Hopelijk gaat het de juiste kant op. Daarom neem ik mijn verantwoordelijkheid. Ik ben actief, maar niet voor de gemeenschap hier. Wel voor de Oeigoeren in het algemeen, via mijn vaders verhaal.”

Handelspartner

Alerk beseft dat China een belangrijke handelspartner is van Nederland, dat economische belangen altijd een grote rol zullen spelen en dat er vanuit de politiek hier terughoudend op de ’Oeigoerse zaak’ gereageerd zal worden. Hij laat het er niet bij zitten. „Ik verwacht een cynischer beeld tegenover de Chinese staat. Het gaat om mensenrechtenschendingen; dat mensen niet vrijwillig in die kampen zitten, zoals China beweert. Daar moeten we hier vraagtekens bij zetten en niet klakkeloos aannemen. Ik verwacht niet dat de kampen worden gesloten, maar wel dat de intentie er is. Handelen en geld verdienen, is kortetermijndenken. We verdienen veel geld aan de export van elektronica naar China, die wordt gebruikt om Oeigoeren te onderdrukken. In 2024 wil China alle Westerse technologie vervangen door Chinese, die daarop is gebaseerd en goedkoper is. Kijk naar Huawei, dat hier 5G wil aanleggen. De AIVD heeft vier rapporten gepubliceerd over hoe gevaarlijk dat is. Als wij ooit in conflict komen met China, kunnen ze alles platleggen. GPS, wifi, 5G. Dat brengt de staatsveiligheid in gevaar. We laten het toe omdat het goedkoper is.”

Winterspelen

„Toen de Olympische Winterspelen van 2016 aan Rusland werden toegewezen, waren er Kamervragen. China organiseert de Winterspelen in 2024 en er gebeurt niets, terwijl de mensenrechten daar vele malen erger worden geschonden. Het gaat dus om verschillende belangen. China is een handelspartner, Rusland een aartsvijand. Dat moet veranderen. Er moet een tegenreactie zijn. Zeker in een geglobaliseerde wereld wat betreft de economie, kan China niet zeggen dat we ons niet mogen bemoeien met wat er binnen hun grenzen gebeurt. Westerse bedrijven zijn deels verantwoordelijk voor de concentratiekampen, omdat er dwangarbeid in hun fabrieken plaatsvindt.”

Nu er een documentaire over hem en het verhaal van zijn vader gemaakt wordt, Alerk steeds meer internationale contacten krijgt en wordt uitgenodigd als spreker bij manifestaties, wordt zijn rol steeds prominenter.

Vrijheidsstrijder

Maar wordt hij ook de grote vrijheidsstrijder, die mensen in hem zien? En hoe vult hij dat dan in? Alerk: „Ik ben geen nationalist en zal niet bloeden en vechten voor zijn eigen land. Maar Oeigoeren hebben hun eigen staat nodig. We zijn de tweede grootste bevolkingsgroep na de Koerden zonder eigen land. De enige manier om vrijheid te hebben, is via een eigen staat. Ik zal doorgaan met die strijd maar uit een humanitair oogpunt. Dat dat ten koste van mijzelf gaat, is dan maar zo. Het probleem is dat we in diaspora leven overal ter wereld. Overal staan mensen op. Ze doen goede dingen en daar ben ik trots op. Er is een Oeigoerse vrouw, die de Fins-Feministische partij heeft opgericht. Als dat soort mensen de krachten bundelt, kunnen we een hoop bereiken.”

,,Als je dertig jaar geleden aan een Kazach had verteld dat zijn land binnen tien jaar onafhankelijk zou zijn, had hij je niet geloofd. Dat is ook gebeurd. De Sovjet Unie viel snel uit elkaar en dat kan met China ook gebeuren. Xi Jinping heeft de macht zo gecentraliseerd dat het land uit elkaar valt als hij overlijdt. Je hoopt niet dat iemand sterft, maar ik zou er niet van wakker liggen als dat wel gebeurt.”