Premium

Val van de Muur: hakken naar vrijheid

Zaterdag 9 november 2019 is het dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel.

Lezers delen hun herinneringen aan die gebeurtenis. Kijk hier naar de foto’s die zij maakten en lees hun verhalen.

Hamertje door Vopo’s afgepakt

Met een klein hamertje, geleend van een oudere Duitse dame, ging Gerbrand Rustenburg uit Haarlem op 9 december 1989 de Muur te lijf. Het was zijn tweede hamertje, want het eerste was door de Oost-Duitse politie afgepakt en over de Muur naar de oostkant gegooid. Een strook van tien meter aan de westkant was namelijk nog DDR-Sperrgebiet.

„Op 9 december kwamen de eerste gaten in de muur. Oost-Berlijners mochten er doorheen, ik en mijn vrouw Wineke niet. Via Checkpoint Charlie moest een hele procedure worden afgewerkt, wat een dik uur duurde.”

„25 januari 1990 was ik ook in Berlijn. Toen waren de wachtposten in verwarring door al de nieuwe regels. In het begin van de avond ben ik met twee West-Duitsers in een Trabant-taxi naar Oost-Berlijn gereden, zonder enige controle. Uren later mochten Duitsers zonder controle door, maar buitenlanders moesten nog steeds via Checkpoint Charlie’’ zegt Rustenburg.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Kleding voor de ’Ossies’.
© Gerbrand Rustenburg

De inwoners van West-Berlijn zamelden massaal kleren in voor Oost-Berlijners. Die liepen veel in ’jeans’, gemaakt van goedkoper materiaal en een fletse blauwe kleur.

’Keerpunt in de geschiedenis’

Marcel Groen uit Abbekerk voelde dat hij op een keerpunt in de geschiedenis was. ,,Maar je zag ook dat grote veranderingen niet ineens gerealiseerd zijn.’’

Groen reisde op 12 november 1989 met zijn vriend Alex Blom, beiden woonden toen in De Goorn, per trein naar Berlijn. De Muur was drie dagen daarvoor gevallen maar zij hadden toch een transit-pas nodig om over DDR-grondgebied naar West-Berlijn te reizen. ,,Ook in de stad kon je als ’westerling’ niet zomaar even door een gat in de muur wandelen, zoals de Oost-Duitsers wel mochten, maar moest je langs Checkpoint Charlie, de officiële grensovergang. Waar je dan verplicht twintig D-Mark voor 20 Ost-Mark moest wisselen waar je in Oost-Berlijn eigenlijk niets voor kon kopen in de lege winkels.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Marcel Groen bij een West-Duitse bank in Berlijn.
© Marcel Groen

,,Nadat we spotgoedkoop hadden gegeten in een restaurant - dat dan weer wel - hebben we het overgebleven geld opgemaakt aan Russische sigaretten van inferieure kwaliteit. De ’Ossies’ kregen op vertoon van een identiteitsbewijs 100 D-Mark Begrussungsgeld van de West-Duitse regering en dus zag je ook weer hele grote groepen mensen huiswaarts keren van west naar oost bepakt met moderne elektronika als grote radio’s en tv’s. Ook in de rosse buurt was het buitengewoon druk!’’

Op straat ontstonden spontaan een soort markten waar Oost-Duitsers op kleedjes allerhande spullen probeerden te verkopen om zo aan D-marken te komen omdat Ost-marken niet gewisseld konden worden voor andere valuta. ,,De sfeer was heel bijzonder. Vooral daar waar mensen met hamers en beitels de muur te lijf gingen terwijl er nog soldaten patrouilleerden. Een fantastische ervaring.’’

Peer Sips doet colbertje er maar bij uit

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Peer Sips krijgt het er warm van.
© Nancy Foster

Haarlemmer Peer Sips, voormalig directeur Regionale VVV Zuid-Kennmerland, was op 8 maart 1990 bij de Muur. Indertijd nam de regionale VVV jaarlijks deel aan een toeristische beurs in Berlijn, de ITB (Internationale Tourismus Börse). Dat was altijd begin maart en vanwege de gebeurtenissen in Berlijn in november het jaar ervoor, besloot Sips beitel en moker mee te nemen. Hij hakte in op de Muur en kreeg het er zo warm van, dat hij zijn colbertje uitdeed. De brokken heeft hij nog en de datum weet hij nog zo precies, omdat hij die erop geschreven heeft.

Sprokkelen op ’broertjesuitje’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Marty Scholten sprokkelt brokken Muur.
© Gé Scholten

Gé Scholten uit Zwaag ging met zijn broers Marty en Nico uit Zwanenburg plus zwager Frans Hoohenkerk een weekend naar Berlijn het voorjaar van 1990, na de val van de Muur. Het was een ’broertjesuitje’.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Frans Hoohenkerk kijkt door een gat in de Muur. Verderop Marty en Nico Scholten.
© Gé Scholten

Ze zochten stukjes Muur en zetten elkaar op de foto. Frans Hoohenkerk stak zijn hoofd door een gat en Marty en Nico door een tweede. Marty Scholten raapt op een van de foto’s brokken Muur op. ’We hebben een geweldig weekend gehad in Oost en West’, meldt Gé.

’Einde van de Koude Oorlog’

Guus Kroon uit Muiden kwam op 15 juli 1990 om kwart over zes die zondagochtend aan op Bahnhof Zoo. ,,Ik nam de S-Bahn naar Friedrichstrasse en liep naar Checkpoint Charlie. De Muur zag er uit als een gatenkaas, een verrot gebit dat nodig moest worden getrokken. Ik maakte er foto’s van en reisde vervolgens door naar Dresden en Praag. Na een week was ik terug in Berlijn en bezocht het concert van Roger Waters, The Wall, op de Potsdamer Platz. Een fantastische belevenis. Ik droeg een uniformjas van een Vopo, de grensbewaking, die ik op een rommelmarkt had gekocht. De euforie was groot: Het einde van de Koude Oorlog!’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Guus Kroon met zijn vriend Wivo op de puinhopen van de Muur bij Checkpoint Charlie.
© Guus Kroon

,,Ik bleef in Berlijn, zocht kennissen op en fotografeerde alles wat maar de moeite waard was, van het Palast der Republik, tot de puinhoop waar de Hitlerbunker onder lag. Een paar dagen later was ik weer bij Checkpoint Charlie en zag dat de Muur daar helemaal verdwenen was. Samen met Wivo en Mariëtte uit Nederland tilde ik de laatste brokken op en hielden ze lachend en triomfantelijk omhoog voor de camera. Dit was het einde van de gehate grens tussen Oost- en West Duitsland. Nu breekt er een andere tijd aan en wij maken het allemaal mee!’’

’Gaten groeiden met de dag’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Te huur.
© Henk Vis

Henk Vis uit Leiden was op 5 en 6 januari 1990 in Berlijn met zijn stiefzus Josée en zoon Iwan, toen achttien jaar. Zijn vrouw bleef thuis. Maar de drie wilden zien wat er over was van de Muur. ,,Ik ben van de geschiedenis. Het was toch historie in ieders ogen, wat daar gebeurde.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Henk Vis met zijn zoon Iwan bij de Muur.
© Henk Vis

De reden via de corridor door Oost-Duitsland naar Berlijn. ,,Je leverde bij de West-Duitsers je paspoort in, dat ging dan via een soort lopende band ondergronds. Verderop bij de Oost-Duitsers, aan de andere kant van het niemandsland, kreeg je het dan weer terug.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
De Oost-Duitse kant van de Muur, zonder graffiti, ter hoogte van de Köpenicker Strasse.
© Henk Vis

Henk en Iwan beukten in Berlijn aangekomen met van Amerikaanse soldaten geleende mokers brokjes beton van de Muur. ,,Je kon ook ’Hammer und Meissel mieten’ en stukken Muur kopen. Wij konden het zelf wel, de gaten groeiden met de dag.’’

Alles was er spotgoedkoop

Willemijn Wielinga uit Zaandam ging op 8 januari 1990 met een eerder geplande bustrip naar Berlijn. De Muur was nog maar net gevallen.

,,Hier en daar waren grote openingen gemaakt in de Muur voor het verkeer en op andere plaatsen waren spleten gehakt. Voor 1 Duitse mark kon men hamer en beitel huren om aan de bont geschilderde westkant stukjes beton te hakken als aandenken. Het geluid van tientallen hakkende Mauerspechte was onvergetelijk. Aan de oostkant was alles maar dan ook alles grauw van kleur.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
De grensovergang bij Potzdamer Platz, alleen nog toegankelijk voor Berlijners. Duizenden Lada's en Trabanten.
© Willemijn Wielinga

,,We ontmoetten bij de muur een Oost-Berlijner die ons met zijn Lada wilde rondleiden in Oost-Berlijn, om wat geld te verdienen zodat hij met zijn vrouw een reis naar het Westen kon maken. Hij liet ons zien waar hij woonde, veel woonblokken verkeerden in erbarmelijke staat. Er was vele jaren geen onderhoud gepleegd. Er waren woonblokken waar per portiek acht gezinnen woonden die samen één toilet hadden dat ’s winters ook nog vaak bevroor. Bij een piepkleine caravan op straat werd glühwein verkocht en broodjes met als beleg spekvet met kaantjes, voor DM 0,10. Alles in Oost-Berlijn was spotgoedkoop. Dat hadden bewoners van West-Berlijn al snel in de gaten, maar andersom hadden de Oost-Berlijners geen geld om in het Westen te winkelen.’’

Een laatste herinnering: ,,De Trabanten vooral maakten enorme rookpluimen als ze werden gestart, het was alsof ze in brand stonden.’’

Per ongeluk voor bunker van Hitler

Ongeveer tweeënhalf jaar voor de val van de Muur was Alkmaarder Ernst Naber (75) in Oost-Berlijn om samen met een vriend de Dag van de Arbeid mee te maken. Hij vertelt:

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Oost-Berlijn, 1 mei 1987.
© Ernst Naber

,,1 mei was naar mijn idee een spontaan feest waaraan de bevolking massaal meedeed. Ik was vrij om overal waar ik wilde foto's te maken ook tussen de Vopo’s (Volkspolizisten) in. Behalve op een parkeerterrein elders waar een dubbele muur was en tussenin een uitkijktoren was. We zagen dat we werden bekeken en binnen de kortste tijd kwam er een motoragent aanrijden om te vragen wat we er deden. We mochten daar absoluut geen foto’s maken, maar hij zag mijn rode button met CPN in het zwart, vroeg wat dat betekende. Mijn vriend legde het hem uit: ’Er ist Mitglied’. Die button kocht je in die tijd bij de wereldwinkel. De agent werd heel vriendelijk en legde uit, dat we voor de bunker van Hitler stonden. Overigens mochten bij de Brandenburger Tor wel foto’s gemaakt worden. Aan de overkant een tribune met schreeuwende en scheldende mensen. Bizar.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Russische musici voor een radioconcert in overleg in 1987.
© Ernst NaberErnst Naber

Dit speelde zich af in 1987. Naber fotografeerde de Vopo’s, Russische musici die voor een radioconcert in overleg waren en een moeder met kinderwagen met twee DDR-vlaggen erop. ,,Twee jaar later viel de Muur en eerlijk gezegd heb ik dat toen niet verwacht. De stroom vluchtelingen was voor mij een deceptie.’’

Chocolade-eitjes waren verdacht

In 1987 reisden Petra Koomen uit Hoorn en haar toenmalige vriend samen met haar zus en zwager met de auto naar Berlijn.

„Het was tijdens het paasweekend en we gingen op de bonnefooi. Alles bleek te zijn volgeboekt. Via een soort van reisbureautje kwamen we toen bij een particulier gezin terecht, ergens in de buitenwijken van West-Berlijn. Je mocht in die tijd met de metro naar Oost-Berlijn en een klein deel van Oost-Duitsland reizen. Echter voor slechts een beperkt aantal uren, ik meen van één dag. De controle bij de grens was enorm spannend. Mijn vriend werd aangehouden, omdat hij, vanwege Pasen, chocolade-eitjes bij zich had, en ze dachten dat daar drugs in verborgen zat. Dat was natuurlijk onzin, maar hij werd wel apart genomen. Verder herinner ik me nog dat het allemaal erg goedkoop was aan de andere kant van de Muur, en dat we ons er uitstekend hebben vermaakt.”

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Petra Koomen schrijft haar naam, omdat ze fan is, bij de tekst ’Joy Division’’.
© Petra Koomen

„Een dag later bezochten we de Muur aan de Westzijde, en aangezien we toen fan waren van Joy Division, heb ik daar onze namen bijgeschreven. Deze foto’s zijn dus niet genomen in het jaar van de val van de muur, maar enkele jaren daarvoor. Toch was het heel speciaal om in Berlijn te zijn geweest vlak voor de val van de Muur.”

Plotse beroering in het restaurant

Maerle van der Veldt uit Haarlem was 35 jaar oud toen ze op 9 november 1989 met haar baas voor zaken was in München.

,,Wij zaten met een aantal zakenlui aan een chic diner in een molen. Opeens ging er een heleboel licht aan en was iedereen in beroering. Gasten, bediening, de kok kwam uit de keuken en dergelijke en de televisie ging aan. Iedereen begon te klappen, viel elkaar in de armen en sommigen begonnen te huilen. De Muur was gevallen... Ik vergeet dit moment nooit meer, wat een indruk heeft dit op mij gemaakt.’’

Marathon met Muur en zonder

Ton Hof uit Tuitjenhorn liep in 1989 en 1990 de marathon in Berlijn. Het verschil was, dat de eerste keer de Muur er nog stond en de tweede keer niet meer.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Marathonlopers bij de Muur. Van links af Ton Hof, Nico Pronk, broer Niek Hof en Gert Hof.
© Ton Hof

,,In 1998 liep ik de marathon in Berlijn, we moesten over de Bondsweg, waar de militairen zich achter de struiken verscholen. Daar had je toen ook nog de grensovergang, en alles werd grondig gecontroleerd. In Berlijn sliepen we op een camping, want er waren veel supporters mee. ’s Nachts hoorde je de honden blaffen in Oost-Berlijn. De volgende morgen deden we een warming-up langs de rivier die Oost en West scheidde. De militairen in de torentjes op de uitkijk. Ik was erg onder de indruk van de kruizen die langs de rivier stonden, van de mensen die gevlucht waren.’’

,,In 1990 liep ik weer de marathon van Berlijn, de Muur was nu weg, en het was de eerste keer dat we van West naar Oost liepen. Door de Brandenburger Tor, heel bijzonder om mee te maken. Bij veel toeschouwers langs de kant liepen de tranen over de wangen en was het een gejuich van jewelste, echt een kippenvelmoment. Die loop heeft ontzettend veel indruk op me gemaakt.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Maureen Hof tijdens het Carnaval in 1990 in een kostuum dat de Muur voorstel.
© Ton Hof

Zijn dochter Maureen liep tijdens Carnaval in 1990 in een kartonnen kostuum dat de Berlijnse Muur voorstelde. Ze had de eerste prijs.

’Er ging juist een doorgang open’

Leidenaar Otto Swertz ging in 1989 met vrienden naar Berlijn. ,,We hebben zelfs op de Muur gezeten’’, laat hij weten.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Juist gaat er weer een doorgang open in de Muur.
© Otto Swertz

Hij fotografeerde een doorkijkje van oost naar west. ,,Daar was juist een doorgang in de muur open gegaan.’’

Geschiedenisles ’ter plekke’

Ria Kok uit Heerhugowaard nam in januari 1990 met man, zoon Kenneth Fleming en diens vriend Tim Stet een kijkje bij de Muur in Berlijn. Door de miezerige regen ontwaarden ze de Brandenburger Tor. Het was ’een geschiedenisles ter plekke’, schrijft Ria.

Voor de twee openingen in de Muur stonden rijen mensen te wachten om naar de andere kant te gaan. Honderden mensen probeerden zelf stukken uit de Muur te slaan. De gaten zaten er al behoorlijk in en de kleurige toplaag met graffiti was er voor een groot gedeelte door souvenirjagers vanaf gebikt. Voor een paar marken kon men stukjes Muur kopen in plastic zakjes, waar als echtheidskenmerk een papier met postzegel met daarop (uiteraard) de Brandenburger Tor was gedaan.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Kenneth Fleming vond het een heerlijk gevoel op de Muur in te hakken.
© Ria Kok

Kenneth en Tim wilden het zelf proberen en sloegen met hamer en beiten een paar brokken uit de Muur, wat nog niet meeviel. Kenneth zei toen: ,,Ik voelde me toch wel kwaad worden toen ik die Muur zag staan. Het gaf me een heerlijk gevoel dat ik daar een stuk uit mocht slaan.’’

Bij de grensovergang stonden vriendelijke douanebeambten. Het niemandsland stond evenwel nog vol met herinneringen aan een recent verleden. Grote schijnwerpers, camera’s, hekken en doorlaatposten. Het gaf allemaal geen lekker gevoel. Een karretje met daarop een spiegel waarmee onder auto’s kon worden gekeken stond nog aan de kant.

Kok noterde indertijd dat in Oost-Berlijn aangekomen de vrijheid te voelen was maar dat de mensen afstandelijker werden naarmate Oost-Duitsland verder werd ingereden. Volgens de jongens was er geen nieuwsgierigheid bij de mensen en hing er een sfeer van ’let maar niet op als er iets vreemds gebeurt, dan kun je er ook nooit last mee krijgen’. Wel keken de mensen veel naar de schoenen van de jongens. Zulke zag men daar niet.

Terug naar de plekken van toen

Hans van Weenen uit Castricum ging afgelopen oktober terug naar de plekken die hij bezocht pal na de val van de Muur in november 1989.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Mensen bij de Brandenburger Tor in november 1989.
© Hans van Weenen
Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Hans van Weenen nam op 20 oktober jl. weer een kijkje bij de Brandenburger Tor.
© Hans van Weenen

,,Een aantal maakte ik op exact dezelfde locatie als in 1989’’, meldt hij. Een foto toont de oostzijde van de Brandenburger Tor waar Libanezen demonstreerden. Andere maakte hij van muurschilderingen van de East-side Gallery, Berlijn.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Hedendaagse Muurkunst.
© Hans van Weenen
Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Hedendaagse Muurkunst.
© Hans van Weenen

Familie daar kon het niet geloven

De Oost-Duitse familie van Anneke Jongejan uit Haarlem kon niet geloven dat de Muur gevallen was.

Haar schoonmoeder komt uit de DDR uit Thuringen. Zij is naar Holland gevlucht en hier getrouwd. ,,We zijn er veel naartoe geweest. De controles waren heel erg. De hele auto moest leeggehaald en met spiegels werd eronder gekeken. Geld mocht niet meegenomen worden en moest gewisseld worden voor Oost-Duits geld.’’

Toen de Muur viel is Jongejan meteen naar de familie gereden. ,,Een maand later hebben wij familie opgehaald en zijn we naar de Muur te gaan kijken. Zij konden dit niet geloven, dat ze vrij waren en hebben daar staan huilen.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Het paspoort met de stempels dat Anneke Jongejan bewaarde.
© Anneke Jongejan

Jongejan heeft van dat moment geen foto’s, wel bewaarde ze haar paspoort vol stempels van de DDR.

Eigenhandig meegesloopt

Door vakantievrienden was Dirk van Dijk uit Baarn voor en na de val van de Muur in de DDR.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
De Muur onderworpen aan sloop in 1990.
© Dirk van Dijk

,,De val van de Muur heb ik bewust meegemaakt en eigenhandig heb ik deelgenomen aan het slopen van de Muur in september 1990.’’

’So machen wir das nicht’

Dat ze getuige werden van de val van de Muur was puur toeval. Via haar zus gingen Cor en Riet Hart-Dubbeldam uit Sint-Pancras met een busreis van dagblad Tubantia een dag of vijf naar Berlijn. Cor: ,,We stonden op de bus te wachten toen we al hoorden dat er wat stond te gebeuren.’’ Riet: ,,En op de corridor door Oost-Duitsland naar Berlijn kwamen we de Trabantjes al tegen.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
© Cor Hart

Het was één groot feest, de heksenketel waarin ze terechtkwamen. ,,Er stond een tribune bij de Muur, waar vanaf Kennedy zijn beroemde woorden gesproken had. Als je erop klom kon je aan de andere kant van de Muur de machines al zien rijden, om een opening te maken’’, vertelt Cor. ,,We zagen Oost-Duitsers met hun hele hebben en houden de grens over komen.’’ Riet: ,,Die dachten, we moeten nu naar het Westen toe, want het blijft natuurlijk niet zo, de grens open. De Vopo’s wisten ook niet wat ze ermee aan moesten.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
© Cor Hart

Bij de reis hoorde ook een dagje Oost-Berlijn. Die was gepland voordat de Muur vallen zou. ,,We zouden een gids ontmoeten, maar die was er helemaal niet. Overal stonden onafzienbare rijen voor de banken, mensen die de welkomstmarken op kwamen halen’’, is een beeld dat bij hen is blijven hangen.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
© Cor Hart

Ook is Riet bijgebleven dat ze in een konditorei terecht werden gewezen. ,,We waren met een groep, dus toen we binnenkwamen gingen we de tafels verschuiven en met stoelen slepen om bij elkaar te kunnen zitten. ’So machen wir das nicht in Berlin’, kregen we streng te horen.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
© Cor Hart

Bij terugkeer in ons land stonden de journalisten van de Tubantia de reizigers op te wachten, om de Berlijnse belevenissen uit eerste hand op te tekenen. Riet: ,,Je wist gewoon, daar wordt geschiedenis geschreven.’’

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
© Cor Hart

Studenten brachten bezoek aan de Muur

Bert van Diermen uit Limmen zond foto’s van een bezoek dat studenten brachten eind jaren zeventig aan Oost-Berlijn en Oost-Duitsland.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Bezoek van studenten aan de Muur in de jaren zeventig.
© Bert van Diermen

Onderdeel van de excursie was een bezoek aan de Muur. Op een van zijn foto’s is goed te zien hoe de Muur dwars door bestaande infrastructuur heen ging.

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
Op deze foto van Bert van Diermen is goed te zien hoe de Muur dwars door de infrastructuur heenvoerde.
© Bert van DiermenBert van Diermen

’Ik wist meteen wat ik zou maken’

Voor Hans van Duivenvoorden (65) uit Hillegom was de val van de Muur een grote gebeurtenis. „Temeer ik me de bouw ervan in 1961 zo goed kan herinneren. Ik was zeven jaar toen ik het radionieuws erover hoorde. Het hele gezin moest altijd stil zijn tijdens de nieuwsuitzendingen op de radio. Dan kwam die strenge stem van de nieuwslezer: ’Radio nieuwsdienst verzorgt door het ANP’. Die muur kwam, was er gewoon en niet meer weg te denken in je verdere leven.”

Val van de Muur: hakken naar vrijheid
De ets van Hans van Duivenvoorden.
© Hans van Duivenvoorden

Van Duivenvoorden is lid van de kunstenaarsvereniging KZOD die zetelt in de Waag van Haarlem. Hij maakte recent voor een expositie die het thema ’Europa’ had een linografie van 70 bij 100 cm. „Ik wist meteen wat ik zou maken: Berlin 1989. Tijdens de val in 1989 kreeg ik meteen een beeld van het bijbelse verhaal over de val van Jericho in mijn hoofd. Wat je ziet is een opengebroken muur met erop dansende uitgelaten mensen en daaromheen de bazuinblazers van Jericho als metafoor van de media destijds. In de opening van de muur schemert een gouden Kalf, symbool voor het ’Vrije Westen’ en ook de Brandenburgse Tor.”

Klik hier voor de interactieve kaart die de geschiedenis van de gespleten stad toont.

Lees hier het commentaar van de krant op de val van de Muur.

Lees ook de andere verhalen van lezers over de Val van de Muur

De belevenissen van Els Floris en Jos Lap uit Wormer: ’Met je neus bovenop de historie’

De trip die Annelies en Marcel van Gestel uit Leiden maakten: ’We kregen de gewisselde marken niet op’

Het bijzondere verhaal van Henk Maurits uit Haarlem: ’De pensionhoudster sliep zelf op een matras in de badkuip’

Over Leiderdorper Tiddo Bresters die met zijn autoclub ’erbij was’: ’De vrolijkste file ooit’ op de Transit Autobahn’

Hoe Frits de Wit munt wist te staan uit de Muur: ’Mauerspecht’ uit Den Helder verdiende dik aan de brokken