Premium

Column Chris Aalberts: Lekker fuseren

Column Chris Aalberts: Lekker fuseren

Geen burger vraagt om een gemeentelijke fusie. Waarom gebeurt het dan toch overal?

Er wordt in Nederland wat af gefuseerd. Een paar jaar geleden werden in de Kop van Noord-Holland vier gemeenten samengevoegd tot Hollands Kroon en drie gemeenten tot Schagen. Maar daar hield het niet mee op. In 2022 gaan Langedijk en Heerhugowaard samen, de fusie tussen Weesp en Amsterdam is al definitief gemaakt en ook gemeenten als Purmerend, Beemster, Waterland en Edam-Volendam zijn bezig met fusieplannen. De grote vraag is: waarom toch?

Gemeentelijke fusies zijn bij uitstek een proces dat wordt gedreven door bestuurders en consultants en niet door burgers. Nog nooit is een burger op het idee gekomen bij de gemeenteraad te komen inspreken met de vraag of er met de buurgemeente gefuseerd kan worden. Nooit komt tijdens bewonersavonden een hevig verlangen van inwoners opzetten om met een buurgemeente samen te gaan. En nog nooit heeft een politieke partij de lokale verkiezingen gewonnen met het programmapunt dat er binnen vier jaar een megalomane fusiegemeente op poten moet worden gezet.

Bestuurders en consultants denken anders: gemeenten krijgen steeds meer taken en kleine gemeenten kunnen die niet aan, dus kunnen ze beter fuseren. Zo krijg je meer expertise in de ambtelijke organisatie en gaan de kosten omlaag. Over de democratische kosten gaat het nauwelijks: de gemeenteraad komt op een grotere afstand van burgers te staan, gemeentebestuurders worden nog minder herkenbaar dan ze al zijn en de ambtelijke macht groeit ten gunste van die van volksvertegenwoordigers. In hoge ambtelijke kringen maalt men er niet om.

Hoe geraffineerd het proces richting grotere gemeenten is, blijkt uit een relatief nieuwe sluiproute: de ambtelijke fusie. Er komt dan één ambtelijke organisatie voor meerdere gemeenten. Elke gemeente houdt zijn eigen gemeenteraad maar de uitvoering wordt door een gezamenlijke organisatie gedaan. Er zijn nogal wat van dit soort fusies: Aalsmeer en Amstelveen, Zandvoort en Haarlem, Wassenaar en Voorschoten, Blaricum met Laren en Eemnes.

De smoes luidt dat dit leidt tot schaalvoordelen maar niet tot een echte fusie. De achterliggende gedachte is vaak het omgekeerde: de ambtelijke fusie is een mooie manier om de echte alvast in de week te leggen. Gelukkig mislukt dat geregeld.

Er wordt regelmatig neergekeken op populistische partijen, maar juist op dit terrein doen ze uitstekende voorstellen. Forum voor Democratie ging de provinciale statenverkiezingen in met het standpunt dat gemeentefusies alleen wenselijk zijn als de burgers van de betreffende gemeenten voorstander zijn. Ik zou nog een stap verder willen gaan: niet alleen moeten burgers instemmen met een gemeentefusie, maar ook met rare ambtelijke constructies die de kans hebben om in zo’n fusie uit te monden.

Als fuseren een goed idee is, zal het geen enkel probleem zijn om de lokale bevolking van alle geneugten van zo’n stap te overtuigen. Kom maar op met die referenda.